Yaklaşık 40 bin sanrigrat dereceye varabilen yüzey ısılarıyla evrendeki bilinen en sıcak yıldızlar ne renktir

Yaklaşık 40 bin sanrigrat dereceye varabilen yüzey ısılarıyla evrendeki bilinen en sıcak yıldızlar ne renktir

EĞİTİM 23.06.2020, 22:12 23.06.2020, 22:16
Yaklaşık 40 bin sanrigrat dereceye varabilen yüzey ısılarıyla evrendeki bilinen en sıcak yıldızlar ne renktir
banner257

Yaklaşık 40 bin sanrigrat dereceye varabilen yüzey ısılarıyla evrendeki bilinen en sıcak yıldızlar ne renktir

EVRENİN EN SICAK GEZEGENLERİ KELT 9B VE KEPLER 70B

Bilinen evrenin en sıcak iki gezegeni olan KELT 9b ve Kepler 70b ile tanışın. Sırasıyla yaklaşık 4000 ve 7300 kelvin derece sıcaklıkta olan bu gezegenler kendilerini keşfeden teleskopların adıyla anılıyor: KELT yer teleskopu ve Kepler uzay teleskopu. Peki bu dünyalar neden bu kadar sıcak ve Türk üniversitelerinde ucuz teleskoplar yardımıyla yeni gezegenler keşfederek öğrencilerimize astronomiyi nasıl sevdiririz? Birlikte görelim.

SICAKTAN BUHARLAŞIYOR

Astronomlar 2017 yılında bilinen evrenin en sıcak gaz devini bulduklarını duyurdular. Bu gaz devi, güneşe bakan yüzünde 4000 kelvin dereceyi (3727 santigrat) aşkın yüzey sıcaklığıyla yıldızına çok yakın dönen ve bu yüzden de atmosferi hızla buharlaşmakta olan KELT 9b gezegeniydi.

Dünya’dan 620 ışık yılı uzakta olan KELT 9b, gezegenler katalogunda süper sıcak Jüpiter sınıfına giriyor ve Güneş’ten 2 kat ağır olan A tipi bir yıldızın çevresinde dönüyor.

İlgili yazı: Pencereye Takılan Saydam Güneş Panelleri

KELT 9b’nin hızla dönen yıldızı da merkezkaç kuvveti ile ekvatordan şişip biraz yumurtaya benzemiş durumda.

 

MORÖTESİ GEZEGEN

Yıldızına ortalama uzaklığı sadece 5 milyon 313 bin km olan bu öte gezegen (Merkür yörüngesinin 10’da biri), yerel güneşten gelen yoğun morötesi ışın (UV) bombardımanına maruz kalıyor. Kısacası hayata en düşman dünyalar arasında yer alıyor:

KELT 9b gibi sıcak Jüpiterler, her şeyden önce yerel güneşin yoğun radyasyon alanının içinde yer aldıkları için hayata elverişli değiller. Buna titanyumu bile eritecek kadar yüksek sıcaklığı, zehirli havayı ve erimiş demir yağmurlarını eklersek KELT 9b’nin, ölü doğan yıldızlar sınıfına giren kahverengi cücelerden bile daha ölümcül olduğunu görüyoruz.

İlgili yazı: Güneş Sisteminde Hayata Uygun 8 Okyanus Dünyası Var

 

BALON GİBİ ŞİŞEN GEZEGEN

Doğrusu Jüpiter gibi bir gaz devine, yani güneş sistemindeki diğer gezegenlerin toplam ağırlığından daha ağır ve büyük olan bir dünyaya “şişman gezegen” demek pek mantıklı değil. Gaz devleri tanım olarak büyük gezegenler.

Ancak, sıcak Jüpiterler bu sıfatı hak ediyor; çünkü yüzde 90 oranında gazdan oluşan bu dünyalar, güneşin yakıcı sıcaklığında kavrularak iyice genleşiyor ve balon gibi şişiyorlar. KELT 9b de Jüpiter’den 2,88 kat ağır olmasına karşın tam 1,8 kat daha büyük bir gezegen. Çok ağır olduğu için kendi üzerine çökerek sıkışması gerektiği halde bu kadar büyük olmasının sebebi ise aşırı sıcaktan genleşmesi.

Elbette güneşe yalnızca 5 milyon km uzakta döndüğü için aynı zamanda gelgit kilidi yemiş olmalı; yani büyük olasılıkla gezegene hep aynı yüzünü gösteriyor. Bu da güneşe bakan tarafının 3727 santigrattan daha sıcak olması demek. Yine de sıcaklığın dağılımı açısından KELT 9b’nin gaz devi olduğunu unutmayalım:

Sıcak Jüpiterlerin güneş gören yüzünde çıkan rüzgarlar karanlık yüze doğru sesten 2 kat hızlı esiyor. Bu sebeple gezegenin arka tarafını da ısıtıyor ve karanlık yüzün donmasını önlüyor. Özetle KELT 9b’nin güneşe bakmayan yüzünün sıcaklığı da 1400 kelvin dereceye ulaşıyor (0 kelvin = -273,15 santigrat).

İlgili yazı: İnternetinizi Uçuracak En İyi 10 Modem

 

PEKİ ATMOSFERİNDE SU VAR MI?

Gaz devleri Dünya gibi kayalık gezegenler olmadığı için okyanuslarla kaplı olmaları tabii ki imkansız. Öte yandan, Jüpiter gibi Dünya’dan 317 kat daha ağır olabilen gaz devleri, genellikle gezegenimizden yüzlerce kat daha fazla su içeriyor. Sadece su kütlesi, gaz devlerinin toplam kütlesinin çok küçük bir kısmını oluşturuyor ve su buharı da atmosfere seyrek dağılmış oluyor.

KELT 9b de bu açıdan istisna sayılmaz; yani büyük olasılıkla güneşe uzakta oluştu ve tıpkı Jüpiter’in bebekliğinde yaptığı gibi Güneş’e doğru göç etti. Tabii bizim Jüpiter’in hayatını Satürn kurtardı. Satürn oluşunca Jüpiter’i Güneş’ten uzağa çekti. Hatta göçmen Jüpiter bu süreçte Dünya’nın oluşmasını sağladı!

KELT 9b gezegeni de güneşten uzakta oluştuysa eski soğuk yörüngesindeki su moleküllerinin büyük kısmını üstüne çekmiş olmalı. Gerçi kaç milyon yıldır yıldızına bu kadar yakın döndüğünü bilmiyoruz; ama KELT 9b, sadece 300 milyon yaşında olan genç bir A sınıfı beyaz devin çevresinde dönüyor. Dolayısıyla oluşumundan bu yana içerdiği suyun önemli bir kısmını atmosferinde koruyor olmalı.

İlgili yazı: Gerçek Adem: ilk insan ne zaman yaşadı?

 

NE KADAR HIZLI BUHARLAŞIYOR?

KELT 9b buharlaşma nedeniyle saniyede 10 milyon ton atmosfer kaybediyor. Bu nedenle KELT 9b’nin sıcak yüzünde su, metan ve karbondioksit molekülü bulunmuyor; fakat bu moleküller büyük olasılıkla karanlık yüzde varlığını koruyor.

Yine de KELT 9b birkaç yüz milyon yılda tümüyle buharlaşabilir. Sonuçta normal boyunun 3 katına kadar genleşerek şişmiş bir gezegen ve hızla buharlaşan seyrek bir atmosferi var.

Ayrıca sıcak güneş, yüksek foton basıncı yaratan morötesi ışınlar saçıyor ve KELT 9b atmosferini sadece güneş rüzgarıyla değil, ışık gücüyle de uzaya üflüyor. Bu faktör buharlaşmayı hızlandırıyor. Öyle ki KELT 9b 100 yıl içinde tümüyle buharlaşabilir ve geriye Dünya’dan 10 kat büyük olan kayalık bir çekirdek kalabilir.

İlgili yazı: Düz Dünya Teorisini Çürüten 12 Kanıt

Sağ üstte sıcak Jüpiter atmosferinin güneş rüzgarıyla uzaya üflenmesi. Ayrıca gezegenin kutuplarında yıldızın güçlü manyetik alanıyla meydana gelen auroraları görebilirsiniz.

 

REKOR KIRAN GEZEGEN

KELT 9b bildiklerimiz içinde güneşe en yakın dönen ikinci gezegen. Bu açıdan sadece PSR J1719-1438b kod adlı çılgın dünyanın gerisinde kalıyor. Bu garip gezegen ise güneşe sadece 600 bin km uzakta (yani Dünya-Ay uzaklığının 1,5 katı mesafede) dönüyor ve bir turunu 2 saatte tamamlıyor!

DEVRİK DÜNYA

KELT 9b’nin gariplikleri bununla da kalmıyor: Doppler tomografisi tekniğini kullandığımızda, gezegenin neredeyse yan yattığını ve ekvator çizgisi üzerinde döndüğünü görüyoruz. Kısacası göbeği üzerinde dönen devrik bir gezegen bu.

Bu bağlamda Doppler tomografisi hem kendi çevresinde hem de güneşin çevresinde dönen gezegenler için kullanılıyor. Devinme sürecinde gezegenin kuzey kutbu yıldıza az yaklaşırken güney kutbu da az uzaklaşıyor. Mesafe değişikliklerine bağlı küçük farkı ise gezegenden yansıyan güneş ışığının mavi bandına bakarak ölçüyoruz.

Aslında Dünyamız için de aynı mantık geçerli; ama gezegenimizde 1 yıl 365 gün sürüyor ve eksen eğikliğimiz sınırlı olduğu için yaz ve kış gündönümlerinde, kuzey kutbuyla güney kutbu arasında Güneş’e bakış açısı bakımından büyük bir değişiklik olmuyor.

KELT 9b ise yıldızın etrafında sadece 1,5 günde deviniyor ve işte bu sayede işi kolaylaşan Doppler tomografisi, gezegenin neredeyse tümüyle yan yatmış olduğunu gösteriyor.

İlgili yazı: Kodlama İçin En Gerekli 16 Programlama Dili

KELT 9b gökyüzünde nerede? Büyütmek için tıklayın.

 

KELT 9B KAVRULARAK YOK OLACAK

KELT 9b’nin yıldızı Güneş’ten 2,5 kat kütleli olduğu için hızlı yanıyor ve sadece 400 milyon yıl içinde kırmızı dev evresine girecek. Bu aşamada yıldız da sıcaktan kavurduğu gezegen gibi şişecek ve KELT 9b’yi yutarak yok edecek.

Ancak, yazımızın konusu olan KELT 9b adını nereden alıyor derseniz kendini keşfeden teleskoptan alıyor derim:

Vanderblit Üniversitesi, bu sıcak Jüpiter dünyasını Kilo-Derece Taramalı Çok Küçük Teleskopla (KELT) keşfetti. Türkler Jüpiter Benzeri Öte Gezegen Buldu yazısında anlattığım gibi, Ankara ve Ege Üniversitesi de Rusya’dan aldığımız 1,5 metrelik bir teleskopla uzayda öte gezegen arıyor.

İlgili yazı: Dünyanın Derinliklerinde Yeraltı Okyanusu Bulundu

75 bin dolarlık KELT teleskopu.

 

TÜRK ÜNİVERSİTELERİNE ÇAĞRI

Bizim üniversitelerimiz de sadece 75 bin dolara KELT teleskopları satın alabilirler. Sonra da üniversite öğrencilerini atölyede çalıştırarak bunlara bilgisayar kontrollü motorlu kundak takmalarını sağlayabilirler.

Böylece hem öğrenciler mühendislik öğrenirler, hem de motorlu teleskoplar sayesinde 8 ila 11. kadirden on binlerce yıldızın çevresinde dönen binlerce sıcak Jüpiter keşfedebilirler. Bunun için de TESS uzay teleskopu yazısında anlattığım yıldız gölgeleme tekniğini kullanabilirler (Zaten TESS dünya benzeri gezegenlerin yanı sıra KELT 9b gibi sıra dışı dünyaları da gözlemleyecek).

KELT TELESKOPU SADECE 340 BİN TL

Gerçekten de bir üniversite için 340 bin TL ne ki? Bu parayla İstanbul’da yeni inşa edilen düzgün bir ev satın almakta zorlanırsınız. Oysa üniversiteler özerk olursa bu parayı bağış yoluyla kolayca toplayabilirler (Sonuçta her üniversite İTÜ’nün imkanlarına sahip değil, ama sınırlı bütçeyle bile yapılacak çok şey var).

İlgili yazı: Mobil İnternette Video İzleme Rehberi

Kepler 70b. Bilinen evrenin en sıcak gezegeni.

 

GELELİM EVRENİN EN SICAK GEZEGENİNE

Kepler 70b, 7300 kelvin derecelik (7027 santigrat) yüzey sıcaklığıyla 5778 kelvin derecelik Güneşimizden çok daha sıcak ve B tipi bir altcüce yıldızın çevresinde Kepler 70c gezegeniyle birlikte dönüyor. Kepler 70b, Güneş’in yarısı kadar ağır olmakla birlikte, yüzey sıcaklığı 27 bin 500 kelvin dereceye yaklaşan bu yıldıza 900 bin km mesafede dönüyor ve bir turunu 5,7 saatte tamamlıyor.

KIRMIZI DEV ARTIĞI

Kepler 70 b ve c’nin okuduğunuz yazıya konu olmasını gerektirecek çok ilginç bir özelliği var ve bunun aşırı sıcak olmalarıyla pek bir ilgisi yok: Yazıya dahil olmalarının asıl sebebi, bu öte gezegenlerin kırmızı dev aşamasına giren ana yıldızın şişme evresinden sağ salim çıkmış olmaları. Şöyle anlatalım:

Güneşimiz nükleer yakıtını bitirip kırmızı dev evresine girdiği zaman şişerek Merkür, Venüs ve Dünya’yı yutacak. Kepler 70 gezegenleri de yıldız şiştiği zaman iki lokmada yutuldular. Yıldızın atmosferinin içine dalarak binlerce yıl boyunca yıldızın içinde kaldılar.

ANCAK YOK OLMADILAR

Daha doğrusu geriye kömürleşmiş kalıntıları kaldı. Bilim insanlarına göre bu gezegenler eskiden birer gaz deviydi. Ancak, gezegenleri saran gaz katmanı yıldızın içinde buharlaşarak yok oldu. Ardından yaşlı yıldız da sönerek Dünya boyunda bir beyaz cüceye dönüştü ve geriye, gezegenlerin sıcaktan kararmış olan kayalık çekirdekleri kaldı. Oysa dahası var: Kepler 70 yıldızı öldükten sonra hortladı.

İlgili yazı: Kontrollü Güç >> Telefon pil ömrünü uzatmak için en pratik 5 yöntem

Çarpışmak üzere olan beyaz cüce yıldızlar.

 

ZOMBİ YILDIZ

Kepler 70’e zombi yıldız veya kendi küllerinden doğan Anka güneşi de diyebiliriz. Nitekim dikkat ederseniz yukarıda Kepler 70’e beyaz cüce demedik. Beyaz cüceye dönüştüğünü söylemekle birlikte B tipi altcüce yıldız dedik; çünkü bu yıldız sadece yüzde 1 oranında hidrojen içeriyor.

Bu gizemli yıldız 27 bin dereceden daha yüksek bir yüzey sıcaklığına ulaşmak için çekirdeğinde neredeyse tümüyle helyum yakıyor. Oysa beyaz cüceler nükleer yakıtı bittiği zaman sönüp küçülen ve hızla soğumaya başlayan yıldız artıklarıdır.

Öyleyse Kepler 70 helyumu nereden buldu ve bu kadar sıcak bir yıldız oldu? Bunun nedeni Kepler 70’in birbiriyle çarpışan iki ayrı yıldızdan meydana gelmiş olması.

İlgili yazı: Buruşuk Galaksi: Samanyolu 2 Kat Büyük Çıktı

 

BEYAZ CÜCE ÇARPIŞMALARI

Evrendeki yıldız sistemleri genellikle ikişer yıldız içeriyor ve bu yıldızların ikisi de beyaz cüceye dönüşürse birbiriyle çarpışıp birleşerek tek bir büyük yıldız haline gelebiliyorlar.

Beyaz cüceler tabii ki çok az hidrojen içeriyor (hidrojeni ya Güneş gibi parlarken yakıp tüketmiş veya kırmızı dev aşamasında uzaya üfleyerek küçülmüş oluyorlar). Öte yandan ölmeden önce yakamadıkları helyumu taşımaya devam ediyorlar.

İki beyaz cüce çarpışıp birleştiği zaman toplam ağırlıkları 1,4 Güneş kütlesinden az olursa bu yıldızlar yeniden hayat buluyor ve tümüyle helyum yakarak birkaç milyon yıl daha yaşayabiliyorlar. Kepler 70b gezegeninin yıldızı da Güneş’in yarısı kadar ağır olan bir yıldız.

İlgili yazı: Güneş Nasıl Sönecek ve Beyaz Cüce Olacak?

Kırmızı dev aşamasına giren yıldızlar şişerek kendi gezegenlerini nasıl yutuyor? Büyütmek için tıklayın.

 

VE 18 MİLYON YIL ÖNCE OLUŞTU

Kepler 70b gezegeninin iki orijinal yıldızla birlikte ne zaman oluştuğunu bilmiyoruz (çarpışıp birleşen yıldızların eski kütlesini ve kimyasal bileşimini tahmin ederek bu verilerden güneş sisteminin yaşını çıkarmak çok zor).

Ancak, bugün Güneş’ten 6 kat sıcak olan B tipi altcüceyi oluşturan iki orijinal yıldızın, 18,4 milyon yıl önce kırmızı dev aşamasına girerek Kepler 70b ve 70c gezegenlerini yutmuş olduğunu hesapladık. Peki Güneşimiz ne zaman sönecek ve Dünya’daki hayatı ne zaman yok edecek? Onu da Güneş Yaşlanıyor ve 1 Milyar Yıl Sonra Dünya’ya Ne Olacak yazılarında okuyabilirsiniz. Hatta daha ileri giderek kendi bebek gezegenlerini yutan yamyam yıldızlara da bakabilirsiniz. Hepinize iyi haftalar.

Yorumlar (0)
30°
açık
Günün Anketi Tümü
Sizce hangi başkan daha başarılı?
Sizce hangi başkan daha başarılı?
Namaz Vakti 14 Temmuz 2020
İmsak 03:32
Güneş 05:15
Öğle 12:43
İkindi 16:35
Akşam 20:01
Yatsı 21:37
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Başakşehir 32 66
2. Trabzonspor 32 62
3. Sivasspor 32 57
4. Beşiktaş 32 56
5. Galatasaray 32 52
6. Alanyaspor 32 51
7. Fenerbahçe 32 50
8. Gaziantep FK 32 42
9. Antalyaspor 32 41
10. Göztepe 32 39
11. Kasımpaşa 32 39
12. Gençlerbirliği 32 36
13. Denizlispor 32 35
14. Konyaspor 32 33
15. Malatyaspor 32 32
16. Çaykur Rizespor 32 32
17. Kayserispor 32 32
18. Ankaragücü 32 29
Takımlar O P
1. Hatayspor 33 63
2. Erzurum BB 33 59
3. Adana Demirspor 33 58
4. Akhisar Bld.Spor 33 57
5. Bursaspor 33 56
6. Fatih Karagümrük 33 53
7. Altay 33 51
8. Keçiörengücü 33 47
9. Ümraniye 33 44
10. Giresunspor 33 44
11. Menemen Belediyespor 33 43
12. İstanbulspor 33 40
13. Balıkesirspor 33 38
14. Altınordu 33 36
15. Boluspor 33 30
16. Osmanlıspor 33 27
17. Adanaspor 33 21
18. Eskişehirspor 33 12
Takımlar O P
1. Liverpool 35 93
2. Man City 35 72
3. Chelsea 35 60
4. Leicester City 35 59
5. M. United 34 58
6. Wolverhampton 35 55
7. Sheffield United 35 54
8. Tottenham 35 52
9. Arsenal 35 50
10. Burnley 35 50
11. Everton 35 45
12. Southampton 34 44
13. Newcastle 35 43
14. Crystal Palace 35 42
15. Brighton 35 36
16. West Ham 35 34
17. Watford 35 34
18. Bournemouth 35 31
19. Aston Villa 35 30
20. Norwich City 35 21
Takımlar O P
1. Real Madrid 35 80
2. Barcelona 36 79
3. Atletico Madrid 36 66
4. Sevilla 36 66
5. Villarreal 36 57
6. Getafe 36 54
7. Real Sociedad 36 54
8. Athletic Bilbao 36 51
9. Valencia 36 50
10. Granada 35 50
11. Osasuna 36 48
12. Levante 36 43
13. Real Betis 36 41
14. Real Valladolid 36 39
15. Eibar 36 39
16. Celta de Vigo 36 36
17. Deportivo Alaves 36 36
18. Leganés 36 32
19. Mallorca 36 32
20. Espanyol 36 24