Türk ve Şark edebiyatının en önemli mesnevilerinden olan "Hüsrev ü Şirin", isminden de anlaşılacağı üzere Sasani hükümdarı Hüsrev Perviz ile Ermeni prensesi Şirin arasındaki aşkı konu alır. Nizâmî-i Gencevî ve daha sonra Anadolu sahasında Şeyhî tarafından kaleme alınan bu klasik eserde Şirin, hükümdar Hüsrev'e âşıktır. Ferhad ise bu aşk üçgeninde Şirin'e ümitsizce sevdalanan ve uğruna dağları delmeyi göze alan trajik bir figürdür. İşte bu ölümsüz esere dair 5 edebî gerçek:
-
Asıl Kahraman Hüsrev: Eserin başkahramanı ve Şirin'in karşılıklı aşk yaşadığı kişi Sasani Şahı Hüsrev Perviz'dir. Hikâye, Hüsrev'in Şirin'in resmini görüp ona âşık olmasıyla başlar.
-
Ferhad'ın Rolü: Ferhad, hikâyeye sonradan dahil olan bir nakkaş veya mühendistir. Şirin'e olan aşkı tek taraflıdır ve Hüsrev tarafından imkânsız bir görevle (Bistun Dağı'nı delmek) sınanır.
-
Halk Hikâyesi vs. Mesnevi: Halk arasında Ferhad'ın fedakârlığı o kadar çok sevilmiştir ki hikâye zamanla "Ferhad ile Şirin" adıyla anılmaya başlanmış ve Hüsrev gölgede kalmıştır.
-
Trajik Son: Eserin sonunda Hüsrev, oğlu tarafından öldürülür. Şirin ise aşkına sadık kalarak Hüsrev'in mezarı başında canına kıyar.
-
Sembolik Anlam: Tasavvufi yorumlarda Hüsrev "nefsi", Şirin "ruh ve güzelliği", Ferhad ise aşk yolunda her şeyi feda eden "aşığın çilesini" temsil eder.
Genişletici Bilgi: Neden Ferhad Olarak Hatırlıyoruz?
Mesnevi geleneğinde eserler genellikle iki sevgilinin adıyla (Leyla ile Mecnun, Vamık ile Azra vb.) anılır. Nizâmî'nin eseri orijinalinde "Hüsrev ü Şirin"dir. Ancak Anadolu halk kültüründe, halkın içinden çıkan ve aşkı için dağları delerek imkânsızı başaran "Ferhad" karakteri, saraylı ve siyasi entrikalarla dolu "Hüsrev" karakterine göre çok daha fazla sahiplenilmiştir. Bu kültürel tercih, klasik edebiyattaki "Hüsrev ü Şirin" mesnevisinin, halk dilinde "Ferhad ile Şirin" destanına dönüşmesine neden olmuştur. Hatta bugün Amasya gibi illerimizde Ferhad'ın açtığına inanılan su kanalları, bu halk efsanesinin fiziksel bir mirası olarak yaşatılmaktadır.
